Σάββατο, 5 Οκτωβρίου 2013

Οἱ Ἔμποροι τῶν Ἐθνῶν τοῦ Ἀλέξανδρου Παπαδιαμάντη



λίας Βουτσινς - Πολιτιστικς προσεγγίσεις στ μυθιστόρημα Ο μποροι τν θνν το λέξανδρου Παπαδιαμάντη
                                                           
ργασία στ πλαίσια μεταπτυχιακν σπουδν Κοινωνιολογίας

1. Περίληψη

πόθεση στ μυθιστόρημα Ο μποροι τν θνν το λέξανδρου Παπαδιαμάντη, ρχίζει ν λαμβάνει χώρα τ 1199. Τόπος του εναι Νάξος, που νας πλούσιος επατρίδης, ωάννης Μούχρας, κατεδίωκε τος πειρατές, μ σκοπ ν λάβει δίπλωμα ναυάρχου κα επατρίδη τς Βενετίας. Σ μι τέτοια καταδίωξη πελευθέρωσε ναν Βενετ κόμητα, τν Μάρκο Σανοτο, ποος εχε πέσει σκλάβος τν πειρατν κα το πρόσφερε φιλοξενία στν οκία του. μως, Βενετς κόμης, πιθύμησε τν γυναίκα το οκοδεσπότη του -νόματι Αγούστα- κα βρίσκοντας εκαιρία, τν πήγαγε.

Στ πόμενο κεφάλαιο, πλοκ το ργου μς πηγαίνει πτ-κτ χρόνια μετά, στν Βενετία. κε συναντμε τν Μάρκο Σανοτο, ποος εχε πέσει σ κατάθλιψη, καθς τν γκατέλειψε παχθεσα κα προετοιμάζεται κατ᾿ ντολ τς Διοίκησης τς Βενετίας, γι μι κστρατεία στ νησι το Αγαίου. Στ διάστημα ατό, τν νακαλύπτει ωάννης Μούχρας κα το πιτίθεται μέσα σ μι βάρκα σ κάποιο κανάλι τς Βενετίας, χωρς μως μάχη ν χει κάποιο ποτέλεσμα, πλς ν τραυματισθε σοβαρ ωάννης Μούχρας, ποος κα καταφέρνει ν ξεφύγει.

στερα, δράση το ργου μς μεταφέρει στν Πάτμο, που βρίσκουμε τν σύζυγο το Νάξιου επατρίδη ν διαμένει σ μοναστήρι, σ σχημη ψυχολογικ κατάσταση. σχημη ατ ψυχολογικ κατάσταση στν ποία εχε περιέλθει Αγούστα εναι πόρροια δύο λόγων, πως φήνεται ν ννοηθε π τ σύνολο το κειμένου· πρτον γιατ γαποσε τν Βενετ κόμητα κα τν γκατέλειψε γι ατ κριβς τν λόγο, καθς δν εχε τν ποκλειστικότητα, κα δεύτερον γιατ νιώθοντας ατ τ συναισθήματα θεωροσε πς πρόδωσε τν σύζυγό της. Στ μοναστήρι ατ τν νακάλυψε πεσταλμένη το Μάρκου Σανούτου, ποία μως νημέρωσε ψευδς τν κόμητα τι εχε ξαφανιστε, εχε πεθάνει. στερα π ατ τν συνάντηση, Αγούστα γκαταλείπει τ νησί, τν δια ρα πο σύζυγός της φικνετο κε, χοντας πληροφορηθε τν κε παραμονή της.

τελευταία πράξη το ργου περατώνεται στν Νάξο. κε, Μάρκος Σανοτος, προσπαθώντας ματαίως ν κατακτήσει τν νσο π τν κυριαρχία τν Γενοβέζων, κα βλέποντας τν πρόθεση τν συμμάχων του ν τν γκαταλείψουν, ποφασίζει ν κάψει τ πλοα τους, στε ναγκαστικ ν παραμείνουν στ νησί. Τν νύκτα κείνη κα φο εχε δώσει τς δηγίες του στος πηρέτες του, πορεύεται γι τ γυναικεο μοναστήρι που διέμενε Αγούστα. Αγούστα, βλέποντας τν κόμητα ν καθυστερε ν ρθει πρς πίσκεψή της, φεύγει κρυφ π τν μον κα νεβαίνει στ πλοο του, τν δια ρα κριβς πο μπκε φωτι γι ν καον τ πλοα. Καιομένης τς ναυαρχίδας, Αγούστα βλέπει στν πέναντι βράχο τν σύζυγό της κα προτο ποθάνει το ζητ συγχώρεση, ποία κα τς δίδεται.

Περατώνεται τ ργο στν διο τόπο π που ρχισε πλοκή του. Στ σπίτι το Νάξιου επατρίδη κατοικε πι Βενετς κόμης, ς νικητς κα κύριος τς νήσου, ποος κα φονεύεται π τν πιστ δολο του, πο εχε γανακτήσει γι τν χαριστία το κυρίου του, στ διο κριβς μέρος που πρωτοσυνάντησε Σανοτος τν Αγούστα. δ ωάννης Μούχρας γίνεται μοναχός, καθς δν εχε τί λλο καλύτερο ν πράξει, πως ναφέρει χαρακτηριστικ Παπαδιαμάντης.

2. νάλυση


στερα π ατν τν σύντομη περίληψη, ς πιχειρήσουμε ν δομε ρισμένα πολιτισμικ στοιχεα πο μπορον ν ξαχθον π τ μυθιστόρημα. Βεβαίως, δν θ κάνουμε τ λάθος ν πιχειρήσουμε ν παντήσουμε στ ρώτημα· τί θέλει ν μς πε συγγραφέας; ρώτημα, πο νέκαθεν μς προξενοσε ρνητικ συναισθήματα, γι τν λόγο τι δν εναι δυνατν μ τρόπο ξιωματικ κα πόλυτο ν διαγιγνώσκουμε τος πραγματικος λόγους γι τος ποίους κάστοτε συγγραφέας γραψε ρισμένα πράγματα, σο πιστημονικ κα ν προσεγγίζουμε τ κείμενό του. Κα ατ γιατ· πρτον δν ερισκόμεθα στ μυαλ το συγγραφέα· δεύτερον, δν μπορομε ποτ ν ναπαραστήσουμε πλήρως τ κοινωνικ-πολιτισμικ κα ψυχολογικ περιβάλλον τς ποχς πο γράφτηκε τ κείμενο· κα τρίτον, ρευνητς ζε σ να λλο κοινωνικ-πολιτισμικ κα ψυχολογικ περιβάλλον, μ διαφορετικς προσλαμβάνουσες. Δν θ προβομε στν παροσα ργασία σ φιλολογικ μελέτη το διηγήματος, σο σ νθρωπολογική. μως, παραμένουμε στν προβληματισμό μας πς δν ρμηνεύουμε τν συγγραφέα, λλ ναλύουμε μ βάση τν δικιά μας πτική.

Ο νωθεν μεθοδολογικς παρατηρήσεις κα προβληματισμοί, γράφτηκαν σκεμμένα, ς να εδος εσαγωγς, γι ν μς θυμίζουν στν πορεία τς μελέτης μας τι θ πρέπει ν νεργομε μ θράσος κα συνάμα μ ταπεινότητα. Γι ν μς θυμίζουν ατ πο λεγε 2500 χρόνια πρν Πλάτων, τι: πιστήμη χωριζομένης ρετς, πανουργία εναι κα χι σοφία. Γι ν μς θυμίζουν ατ πο λεγε, κόμη παλαιότερα, νοτιοανατολικότερα στν Μεσόγειο, Σολομν, πο συνέστηνε: Ν μν λέγχεις τν κακ γιατ θ σ μισήσει. Ν λέγχεις τν καλ κα ατς θ σ γαπήσει· γιατ λεγχος κάνει τν σοφ σοφότερο.

Μ βάση ατος τος προβληματισμούς, ς ξεκινήσουμε σιγ-σιγ ν προσεγγίσουμε τ κείμενο. να κείμενο δύσκολο, γιατ πως λα τα κείμενα το Παπαδιαμάντη, κρίνεται στν λεπτομέρεια. μαγεία το Παπαδιαμάντη κατ τν γνώμη μας εναι γλώσσα κα λεπτομέρεια πο τν διακρίνει στ φήγηση. ,τι ναγράφει, τ ναγράφει σκοπίμως κα πρς -κυριολεκτικ- ψυχαγωγία τν ναγνωστν. ς κ τούτου, ς καταγράψουμε κα κ τς θέσεως ταύτης τν ντίθεσή μας στν μεταφορ τν ργων το Παπαδιαμάντη στν κοιν νεοελληνική. Γεγονός, πο δν δικε τόσο τν Παπαδιαμάντη, σο μς τος Νεοέλληνες, πο βγάζουμε μ τ δια τ χέρια μας τ μάτια μας, καταστρέφοντας τν πλοτο τς γλώσσας μας. Κα πς δν ννοομε ν καταλάβουμε, πς ταν δν φτάνουμε ν κόψουμε να φροτο π τ κλαδ νς δένδρου, δν πρέπει ν κόψουμε τ δέντρο, λλ ν φτιάξουμε σκάλα κα ν φτάσουμε τ φροτο.

λλ παρεκτραπήκαμε. ς πανέλθουμε στν νάλυση το ργου.

Γι ν μπορέσουμε ν τν κάνουμε πι πρόσφορη, θ πικεντρωθομε κα θ φήσουμε ν μς δηγήσουν ο τρες πρωταγωνιστές· Βενετς κόμης Μάρκος Σανοτος, Νάξιος επατρίδης ωάννης Μούχρας κα σύζυγός του Αγούστα. παρουσίαση γίνεται μ χι τυχαία σειρά.

Θ προσπαθήσουμε ν παρουσιάσουμε ναλυτικ τ χαρακτηριστικ γνωρίσματα νς κάστου κ τν τριν πρωταγωνιστν. Πς ο πρωταγωνιστς το ργου δηγονται κα δηγον τν ζωή τους, σύμφωνα μ τν τρόπο συμπεριφορς πο δια κοινωνία στν ποία ζον πιτάσσει.

Ατ θ προσπαθήσουμε ν ποδείξουμε. χι μως ναλυτικ κα μ παρίθμηση ποσπασμάτων, λλ προσπαθώντας σ θεωρητικ πίπεδο ν συλλάβουμε ν λ τν σημαντικότητα τς προειρημένης πρότασης· τοι, τι ο ρωες δρον κα νεργον μ βάση τ κοινωνικ στερεότυπα πο δια κοινωνία τος πιβάλλει. Κα ως δ κανένα πρόβλημα. Τ πρόβλημα γκειται στ ,τι ο ρωες, ς νθρωποι λλωστε, χουν πάθη, πιθυμίες, νειρα, τ ποα ντίκεινται στ ρθ κα νόμιμα πο κοινωνία θεωρε κα πο δν μπορον ν μν φαρμόσουν ν θέλουν ν ζον σ ατήν. Ατ τν ντιπαλότητα νάμεσα στ προσωπικό, τ τομικ θέλω κα ποθ, κα τ κοινωνικό, θ πραγματευτομε μέσα π ατ τ διήγημα το Παπαδιαμάντη.

2.1. Μάρκος Σανοτος

Μάρκος Σανοτος, εναι κόμης μις σχυρς κα πλουσιότατης πόλης-κράτους, τς Βενετίας. Μι πόλη πο κυβερνιέται π μι μικρ μάδα λίγων κραταιν ρχόντων, πο ρχουν π το πόλοιπου λαο. Ατ τν μάδα τν παρτίζουν κόμητες σχυρο κα πλούσιοι. Γι ν εναι μως πλούσιοι κα σχυρο π τν μι μερι κα ρχοντες π τν λλη, φείλουν ν χουν μία συγκεκριμένη θική, θικ ποία πρέπει ν ποτυπώνεται στν τρόπο συμπεριφορά τους. Εδάλλως, ατόματα πομονώνονται κα ποκλείονται π τν πόλοιπο κύκλο, κα πίσης δν μπορον ν πλουτίσουν. ποκλείονται, μ διαδικασίες, χι φανερές, οτε πόγειες, λλ μ δηλες, συνείδητες πολλς φορς κα π τος διους τους συμμετέχοντες σ ατές. «Δν συμπεριφέρεσαι μως μες; Ατόματα ποκλείεσαι π μς. Δν συμπεριφέρεσαι πως τ κοινωνικ σύστημα πιτάσσει; Ατόματα βγαίνεις κτς το κοινωνικο συστήματος.» Δν μπορε κα δν πρέπει κοινωνικ συνοχ ν διαταραχτε, ν διαρραγε, ν διασπαστε. Δν λλάζουν ο κοινωνίες, λλ ο νθρωποι. κοινωνικ συνείδηση διαμορφώνει τν τομικ κα χι τ ντίθετο.

τσι κα Μάρκος Σανοτος. ς γόνος πλουσίας, σχυρς κα ριστοκρατικς οκογένειας τς Βενετίας, εχε γαλουχηθε π τ μικράτα του μ τς ρχές, τς ξίες, τ δανικά, τ θη κα τ θιμα τς Γαληνοτάτης Δημοκρατίας τς Βενετίας· πο ταν σχυρή, δίστακτη, πατοσε κυριολεκτικ π πτωμάτων, προκειμένου ν κυριαρχήσει σ σο τ δυνατν περισσότερα δάφη κα ν ποκτήσει σο τ δυνατν μεγαλύτερη οκονομικ σχύ. τσι κα τ νδοξα τέκνα της, γι ν εναι καν γι ατήν, δν θ πρεπε ν χουν θικος φραγμος κα ναστολές. Γι ατούς, αυτός τους ταν περάνω λων των πόλοιπων νθρώπων. Ο πόλοιποι ταπεινο νθρωποι σαν πιόνια, μέσα, πο τ χρησιμοποιοσαν γι ν πιτύχουν λλοτε τος ποχθόνιους σκοπούς τους κα λλοτε πλς γι ν διασκεδάζουν ες βάρος τους. Ο λλοι, ο πόδουλοι πολίτες κα κάτοικοι δν σαν νθρωποι, δν εχαν ψυχ κα ντότητα. ποτελοσαν πλς πιόνια.

Σ ατ τ σημεο ν πισημάνουμε πς τ βιοτικ κα μορφωτικ πίπεδό των πλν κατοίκων τς Βενετίας περιγράφεται ς χείριστο. Ο νδρες, μόρφωτοι, ,τι χρήματα βγαζαν τ κατέθεταν στ καπηλειά. Τ πίπεδο ατν τν κατοίκων δν πρέπει ν μς προξενε ντύπωση. Μι τέτοια λιγαρχία πως ατ τς Βενετίας, γι ν μπορε ν πάρχει, θ πρέπει λας ν εναι νίκανος ν ντισταθε. Κα πς κάνεις ναν λα νίκανο; πλούστατα, σκεμμένα τν φήνεις μόρφωτο κα ν κυριαρχεται π τς δονές του· τν φήνεις ζο κυριολεκτικά, στε ν μν μπορε ν σηκώσει κεφάλι. Βεβαίως κα λας δν εναι νεύθυνος. χει μερίδιο εθύνης.

Ο ρχοντες, γι ν εναι ρχοντες λοιπόν, δν πρεπε ν χουν συναισθήματα. πρεπε ν χουν μόνο δονς κα ν τς κανοποιον στ μέγιστο βαθμό. Ν πίνουν, ν μεθνε. Ν κάνουν πολλά, πολυέξοδα κα ργιώδη πάρτι. Ν πιθυμον γυνακες. λλ γυνακες, χι γυναίκα, γι ν κανοποιήσουν πλς κα μόνο τς ρμές τους, βλέποντας ατς μόνο κα μόνο ς σκεύη, ς ντικείμενα, ς ργαλεα δονς.

τσι θελε τος ρχοντες Γαληνοτάτη Δημοκρατία τς Βενετίας. Χωρς νθρώπινα συναισθήματα, παρ μόνο μ δονές. Γιατ τ συναίσθημα ξανθρωπίζει τν νθρωπο. ντίθετα, ο χωρς λεγχο κα κρατες δονς κάνουν τν νθρωπο κτνος. Κα μόνο τα κτήνη μπορον ν πλουτίζουν κα ν σχυροποιονται. Βενετία θελε ρχοντες-κτήνη. (Ρητορικ ρώτηση· Μήπως λα ατ μς θυμίζουν σημερινς καταστάσεις κα κοινωνίες;)

Κα μ ατ τν τρόπο δροσε κα νεργοσε Μάρκος Σανοτος. Κατ᾿ πιταγ τν κοινωνικν δεωδν. Γιατ τσι εχε μάθει. Μόνο πο ζω εναι πρόβλεπτη. Κα νθρωπος εναι νθρωπος. σο κα ν κοινωνία στν ποία ζε προσπαθε ν τν κάνει κτνος, ξεχνάει κάτι. κοινωνία εναι δημιούργημα το νθρώπου. ντίθετα, νθρώπινη φύσις εναι κ γενετς, ξ πάρξεως ατο του κόσμου, πως κα π ποιον δημιουργήθηκε. Κα Μάρκος Σανοτος, δίχως ν τ καταλάβει, γινε νθρωπος, πγε ν γίνει νθρωπος στω κα γι λίγο. Πρωτοφανς λλ ρωτεύτηκε. Γι πρώτη φορ κα σως μοναδικς κ τν μοτράπεζών του, δν εδε μι γυναίκα ς δονιστικ τέρψη, λλ ς νθρωπο. Κα ατ ταν ντως να βαθ κα μεγάλο πολιτισμικ σκ γι ατόν, καθς τ διο τ νδροκρατούμενο σύστημα στ ποο εχε γαλουχηθε, νδρωθε κα ξεχωρίσει, τ θεωροσε ατ τ γεγονς μέγα τόπημα κα γκλημα. Δν νοετο κόμης τς Γαληνοτάτης Δημοκρατίας τς Βενετίας ν ρωτευθε, τοι ν ξανθρωπιστε.

Κα ατ τ ξερε Μάρκος Σανοτος. ξ ο κα ο σπασμωδικές του κινήσεις. Στν ρχ μετάνιωσε πο τν πήγαγε. λλ δν μποροσε ν κάνει πίσω. Κατ τ διάστημα πο τν εχε μαζί του, σως γι ν μν φήσει περιθώρια πρωτίστως στν αυτό του, ποδυόταν τι τν εχε ς να π τ πολλά του σκεύη δονς. Κα ταν Αγούστα τν γκατέλειψε, τότε τ συναίσθημα μπκε γι πρώτη φορ πάνω π τς κοινωνικς πιταγές. Γι πρώτη φορά, τ ν δρ ς ο κοινωνικς πιταγς ρίζουν, χι μόνο εχαρίστηση δν το προξενοσε, λλ περιέπεσε κα σ κατάθλιψη. Γι πρώτη φορά, τ συναίσθημα περίσχυσε. Γι ρκετ καιρ Μάρκος Σανοτος βρισκόταν σν ν σορροποσε σ δύο βάρκες. ν ναγνώστης διαβάσει προσεκτικ ατν τν περίοδο στν ζωή του, θ καταλάβει τί ννοομε. Μι περίσχυε κοινωνία, μι νθρωπος (δίως ταν τν ψαχνε κα δ ταν τν βρκε κα θ τν συναντοσε). ταν Αγούστα πέθανε κα τσι ναγκαστικ τν χασε, ξανακύλησε ριστικ πιά, κε πο τ σύστημα τν εχε τάξει. Καθς δν εχε πι κάποιο ντίβαρο. Τ ντίβαρό του ταν Αγούστα. Χάθηκε Αγούστα, χάθηκε τ ντίβαρο.

Τραγικ ερωνεία; Μάρκος Σανοτος χασε δοξα τν ζωή του π τν δια τν κοινωνία πο πηρέτησε σωστ κα πο γι λίγο τν πρόδωσε. Γιατ, τ διο κενο κοινωνικ σύστημα προκειμένου ν πιβιώνει ες τ διηνεκές, δημιουργε κα κενα τ κατακάθια το ποκόσμου, τ ποα πηρετον ς πειθήνια ργανα τος ρχοντες τος συστήματος κα μμέσως τ διο τ σύστημα, σκοτώνοντας τος ρχοντές του, ταν πι δν χουν κάτι λλο ν προσφέρουν σ ατό, καθς τος χει δη ξεζουμίσει.

Παπαδιαμάντης γράφει χαρακτηριστικά: Τί ζήτει Βενετία τρέπουσα τος στόλους τούτους ες τ Αγαον; ,τι ζήτει σφαγες παρ το θύματος: τς σάρκας ατο, να κορέση τν πεναν του. Διατί α διωτικα αται κα κεκυρωμέναι μ τ σήματα το γίου Μάρκου πιχειρήσεις; Διατ α τοσοτοι ργολάβοι τν κατακτήσεων, τν ς δι δημοπρασίας κτελουμένων; Βενετία προσηγόρευε αυτν Πολιτείαν, κα εχε υος τυράννους. Τος διδε τ χρσμα της κα τος πεμπε να κατακυριεύσωσι τν γν. γενεαλογία τς πολιτικς εναι συνεχς κα γνησία ες τος προγόνους. ργία γέννησε τν πενίαν. πενία τεκεν τν πεναν. πείνα παρήγαγε τν ρεξιν. ρεξις γέννησε τν αθαιρεσίαν. αθαιρεσία γέννησε τν ληστεία. ληστεία γέννησε τν πολιτικήν. δο αθεντικ καταγωγ το τέρατος τούτου. Τότε κα τώρα πάντοτε, ατή.

2.2. Αγούστα Μούχρα

ναλύοντας στ προηγούμενο κεφάλαιο την περίπτωση το Μάρκου Σανούτου, μία κεντρικ δέα διαπερνοσε λο τ κείμενο. Τ ,τι Μάρκος Σανοτος πάλευε μεταξ τν κοινωνικν κα τν τομικν προσταγν. Ατ κεντρικ δέα θ διαπερνάει κα τν νάλυσή μας γι τ δεύτερο πρωταγωνιστικ πρόσωπο τς στορίας, τν Αγούστα. Μάρκος Σανοτος ταν δυστυχισμένος ως τ τέλος τς ζως του, γιατ δν μπόρεσε ν πράξει τ δικά του θέλω, τς δικές του πιθυμίες, λλ ποτάχθηκε στ πρέπει κα στος κανόνες το κοινωνικο συστήματος στ ποο νκε. Δν εχε δν μπόρεσε ν χει τν δύναμη ν ντιταχθε στ αστηρ πλαίσιο τς κοινωνίας του.

Τ διο κα Αγούστα. ζησε κα ατ δυστυχισμένη γιατ δν μπόρεσε δν θελε ν ζήσει τς τομικές της πιθυμίες.

νθρωπος, ς κοινωνικ κα πολιτικ ζο, εναι εχαριστημένος μέσα στν κοινωνία στν ποία ζε, μέσα π τν προστασία πο το παρέχει κοινωνία, γιατ ξω π ατν δν μπορε, πιστεύει, ν πιβιώσει. Κα ζε ετυχισμένος, πακούοντας κούσια κούσια, συνειδητ συνείδητα τος κοινωνικος κανόνες κα νόμους. σπου, ρχεται μι στιγμή, πο τ προσωπικά τους θέλω εναι ντίθετα μ ατ τς κοινωνίας. Κα τότε δυστυχε. ν πακούσει στ θέλω του, ξοβελίζεται π τν κοινωνία κα ζε μόνος του. ν πακούσει στν κοινωνία, τότε ζε συναισθηματικ δυστυχισμένος. Μάρκος Σανοτος ρωτεύτηκε τν Αγούστα, νάντια στ θη τς Βενετίας. Κα Αγούστα ρωτεύθηκε τν Μάρκο Σανοτο. Μόνο πο δικιά της περίπτωση εναι πι τραγική. Γιατ δν παραβαίνει πλς κάποιους κοινωνικος κανόνες, λλ κοινωνία στν ποία ζε τν παρουσιάζει ς νοχη, ς νήθικη κα μαρτωλ ξαιτίας τς παραβίασης ατν τν κοινωνικν κανόνων.

Αγούστα ζε στν Νάξο. κείνη τν περίοδο, πολιτικ σταθερότητα δν πρχε. νας κατακτητς διαδεχόταν τν λλον. θνικ συνείδηση ταν λάχιστη ως μηδαμινή. μόνος θεσμς κα τρόπος γι ν χουν ο νθρωποι μι κοινωνικ ταυτότητα κα ν ατοπροσδιορίζονται κοινωνικ ταν θρησκεία. τσι Αγούστα ταν θρήσκα. ξομολογονταν, καμε δωρεές, εχε σχέση μ μοναστήρια. Οανδήποτε πράξη της, τν συνέδεε μ τς θρησκευτικς πιταγές. ν συμφωνοσαν ο τυποποιημένοι θρησκευτικο κανόνες μ τς πράξεις της ταν καλή, τοιμη ν πάει στν Παράδεισο. ν χι, ταν μαρτωλή, τοιμη ν πάει στν κόλαση ν δν μετανοοσε.

τσι κα Αγούστα. Παντρεμένη οσα, ρωτεύθηκε κάποιον λλον. Γι να χρονικ διάστημα παραμέρισε τος θρησκευτικος κανόνες μ τος ποίους ατοπροσδιοριζόταν κα γεύτηκε ατ πο τν κανε κείνη στιγμ ετυχισμένη. ταν πιά, ατ πο τν κανε ετυχισμένη κλονίστηκε -γιατ κατάλαβε τι δν θ χει ποτ π τν κόμητα τν ποκλειστικότητα πο περίμενε τι θ εχε- κλονίστηκε λόκληρη. Γιατ τώρα πιά, λος κόσμος της ταν κλονισμένος. νας κόσμος της, ατς πο προσδιοριζόταν π τος θρησκευτικος κανόνες ταν δη κλονισμένος, καθς τος παρέβη θελημένα. Τώρα κλονίστηκε κα λλος κόσμος της, ατς πο προσδιοριζόταν π τ προσωπικά της θέλω. πότε, ταν πι π ξύλου κρεμάμενη. Δν εχε π κάπου ν πιαστε, ν ατοπροσδιοριστε ς νθρωπος κα ς ντότητα. Γκρεμίζοντας δια τν τελευταο ατοπροσδιορισμό της, τν τομικ -τι δηλαδ Μάρκος Σανοτος ταν ρωτευμένος μόνο μαζί της-, μ χοντας λλη πιλογή, ξαναγύρισε στν πρτο, τν κοινωνικό. Ατν τν θεσμ πο τν εχε γκαταλείψει, πο τν εχε προδώσει.

Μόνο, πο κα ατς θεσμς τς θρησκείας πασχε, πως πασχε κα λη κοινωνία. φο κοινωνία, ποία ζε κα δημιουργε τος θεσμος εναι νερμάτιστη, δν μπορε νας θεσμός της ν εναι λλις. τσι κα θρησκεία ταν νερμάτιστη. Κα ταν λέμε θρησκεία, δν ννοομε τ βάθος κα τν οσία τς θρησκείας, ποία δν πηρεάζεται π καμι κοινωνικ μεταβολή, καθς τ εναι της εναι ναλλοίωτο φο δν εναι νθρώπινο δημιούργημα κοινωνικ κατασκεύασμα. διδασκαλία κα πίστη τς κκλησίας, ς π να πέρτατο ν δοσμένα, εναι ναλλοίωτα π κοινωνικς μεταβολς κα βοηθον κα φελον τ μάλλα τν πιστ νθρωπο. πως κα κενοι ο κπρόσωποί της, ο ποοι χουν λλοιωθε σωτερικ π τ εναι τς θρησκείας. Σ ατ τ σημεο Παπαδιαμάντης, ντιπαραβάλλοντάς τον μ τ πόλοιπα διηγήματά του εναι ξεκάθαρος. Στ διηγήματα· Στ Χριστ στ κάστρο, Ρεμβασμς το Δεκαπενταυγούστου, κόμα κα στ τέλος το· Φόνισσα, ποστηρίζει σαφς κα δεδηλωμένα τ νωθεν ερημένο.

Γι ατ κα στος· μπόρους τν θνν, δν θίγει τν θρησκεία ς πρς τν οσία της. Ατ πο θίγει εναι, πς στν περίπτωση πο ξετάζουμε, που κοινωνία εναι νερμάτιστη κα κάποιοι κπρόσωποι τς θρησκείας -καθς δν χουν καλλιεργήσει σωτερικ τν αυτό τους στε ν ντισταθον σ ατν- εναι κα ατο νερμάτιστοι. Σ ατ τν κατάσταση ερισκόμενοι, δν ξέρουν κα ο διοι γιατ πιστεύουν κα τί πιστεύουν. ς κ τούτου, γι ν μπορέσουν ν σορροπήσουν ψυχικά, ταμπουρώνονται κα καλύπτονται λότελα πίσω π τος τυπικος νόμους κα τς διατάξεις τς θρησκείας, δίχως ν τος κατανοον, πλς ν πακούουν πειθήνια σ ατούς, γιατ λλις χαθήκανε, καθς θ καταρρεύσει ς χάρτινος πύργος, λος κόσμος τους.

Ατ ταν κοινωνικ κατάσταση τν ποία βίωνε Αγούστα. πιστρέφοντας πίσω, στν γκαταλειφθέντα π ατν θεσμ τς θρησκείας, δν βρισκε νθρώπους πο ν μπορον ν τν βοηθήσουν πραγματικά. Τ συναίσθημα τς προδοσίας, τς μαρτωλότητας, τς πορνείας, τς βρώμικης, ντάθηκε. Διέπραξε να μάρτημα, ατ τς μοιχείας, ρα εναι μαρτωλή, ρα θ πάει στν κόλαση. Τ βάθος τς πράξης της -κα γιατ εναι βαρ τ μάρτημα πο περιέπεσε- δν τς δίνεται ν τ καταλάβει π τος μοναχούς. Μόνο τυπικούς, αστηρος κα πιφανειακος κανόνες τς βαζαν, χωρς ν ξέρουν κόμα κα ο διοι τν σημασία τους. Κα ατο ο κανόνες ο νούσιοι, τν σφιγγαν. Κα ταν δυστυχισμένη. Ο δύο κόσμοι της εχαν γκρεμιστε κα συνέχιζαν ν μένουν γκρεμισμένοι. κανε στατες προσπάθειες μήπως θεσμς τς θρησκείας κατάφερνε ν τν στηρίξει. Δν μπόρεσε. πότε, κάνει μι τελευταία προσπάθεια μήπως ναβιώσει τν ρωτά της μ τν Μάρκο Σανοτο. ν θ τ κατάφερνε, δν θ τ μάθουμε ποτέ. Παπαδιαμάντης -πως λλωστε κα στν· Φόνισσα- δν μποροσε ν ποστηρίξει κα ν περθεματίσει χι μόνο τν πλήρη καταπάτηση τν κοινωνικν θεσμν, λλ κα τος νθρώπους πο φίστανται τς συνέπειες ατν τν πράξεων -πως ωάννης Μούχρας. Κατανοε οσιαστικά, γιατ καταπατήθηκαν. Συμπονε ληθινά. λλ δν μπορε ν ξυψώσει τν καταπάτηση. Βλέπουμε -πως κα στν· Φόνισσα- τι ματαίως προσπαθε ν βρε κάποιον τρόπο στε ν συμψηφίσει ατ τ δύο· τος κοινωνικος θεσμος κα τ τομικ θέλω. πότε, μόνη λύση εναι οδετερότητα κα τ ν φήσει τν μοίρα ν κάνει παιχνίδι. Πεθαίνει Αγούστα -τυχαία;- κα τν στιγμ πο πεθαίνει βάζει στν σκηνή, ς π μηχαν θε τν σύζυγό της ν τς δίδει τν συγχώρεση.

2.3. ωάννης Μούχρας

Σ ατ τ σημεο, Παπαδιαμάντης μς δίδει να πολ μεγάλο σπουδαο μάθημα. ς τ δομε σιγ-σιγά.

Κα ρχόμεθα στ τρίτο πρωταγωνιστικ πρόσωπο το ργου κα τ τραγικότερο δι᾿ μς, τν ωάννη Μοχρα. να πρόσωπο, τ μοναδικ στ ργο πο εναι σορροπημένο μέσα σ μι νερμάτιστη κοινωνία. Στ πρόσωπο το ωάννη Μούχρα, βλέπουμε λες τς σταθερς ξίες πο πάρχουν σ μι συγκροτημένη κοινωνία. Εναι καλς πλούσιος επατρίδης πο βοηθάει τος φτωχος κα ν γένει τν τόπο του. Εναι φιλόξενος ρχοντας πο δέχεται ποιον κτυπήσει τν θύρα του. Εναι καλς οκογενειάρχης μ μι μορφη κα καλ σύζυγο. Εναι ντρας πο χει θεμιτς φιλοδοξίες στν ζωή του. Τί λλο θ θελε διος π τν αυτό του, λλ κα ο λλοι π ατόν;

Μόνο πο ο λλοι, λλ κα κοινωνία δν εναι τόσο σταθερο σο διος. ρχίζει ξαφνικ κα προδίδεται π τς διες του τς ρχς κα τς ξίες του. π ατν φιλοξενούμενος κα εεργετηθες παγάγει τν γυναίκα του, ποία δν εναι ρωτευμένη μ τν σύζυγον, λλ μ τν παγωγέα της. χώρα, Βενετία, στν ποία προσέφερε πηρεσίες, χι μόνο δν καλύπτει θεσμικ κα νομικά, λλ μέσ δηλων κα γραφων κοινωνικν κανόνων, ποστηρίζει τν ζημιώσαντα ατόν.

Κάποιος λλος στν θέση του θ εχε τρελαθε. στν καλύτερή των περιπτώσεων θ εχε ποκηρύξει κα θ εχε πάψει ν πιστεύει στς ξίες ατς πο τν πρόδωσαν. μως, ωάννης Μούχρας, δν παραστάτησε π τς ξίες κα τ δανικά του. σως παροδικ -ταν π ωάννης Μούχρας γίνεται ωάννης Βενδίκης (κδικητς δηλαδή)-, λλ μόνο παροδικά. Προσπάθησε κα πάλεψε πλέον τν 8 τν ν ξανακερδίσει τι χασε. Ν ξανακερδίσει στν οσία τς ξίες του, τς ρχές του, τ δανικά του. Δν τ κατάφερε. Δν τ κατάφερε, γιατ ο ξίες κα τ δανικ δν ξαρτνται μόνο π να τομο πο πιθυμε ν τ κατακτήσει. Βρίσκονται σ μεσο συνδυασμ μ τν ν γένει θικ κα πολιτικ κατάσταση τς κοινωνίας, λλ κα τν νθρώπων πο τν περιβάλλουν.

Παρ᾿ λα ατά, παρ᾿ λο πο χάνει τ δαφος κάτω π τ πόδια του, παρ᾿ λο πο κοινωνία κα ο νθρωποι πο τν περιβάλλουν δν χουν σταθερς ξίες κα ναφορές, Νάξιος επατρίδης συνεχίζει ν διατηρε τς δικές του. Ατ εναι τ μεγάλο μάθημα πο μς δίδει. ,τι δηλαδή, μέσα στν κυκεώνα μις κοινωνίας κα μις ποχς που τίποτα δν λειτουργε, που δν πάρχουν κα καταπατονται σταθερς ξίες κα ναφορές, που νθρωπος εναι γι τν νθρωπο λύκος, μπορομε ν θέλουμε ν παραμείνουμε ρθιοι κα ν μν καταποντιστομε. Γι᾿ ατ λλωστε συγχωρε κα τν γυναίκα του. Συγχωρε στν οσία τς ξίες πο τς πίστεψε κα κενες τν πρόδωσαν.

Μόνο, πο ταν εσαι μόνος σου κα στέκεσαι μόνος σου ρθιος, χι δν μπορες, λλ δν πάρχει νόημα ν εσαι μέσα στν κοινωνία. Δν προσφέρεις τίποτα, λλ κα δν σο προσφέρει τίποτα. Γι᾿ ατό, Παπαδιαμάντης βάζει τν ωάννη Μούχρα ν ποσύρεται σ μοναστήρι· μ χοντας τί καλύτερον ν πράξη. φο προσωπικ κα θική του στάση δν μπορε ν πάρξει στν κοινωνία, ποσύρεται κα πηγαίνει κτς κοινωνίας, κε πο προσωπική του θικ μπορε ν πάρξει κα ν κτιμηθε.

3. ντ συμπερασμο

ως τώρα ναλύσαμε τν δράση τριν μεμονωμένων νθρώπων κα προσπαθήσαμε ν ξάγουμε π ατ τυχν πολιτιστικ χαρακτηριστικά. μως γι πίλογο δν πιλέγουμε στ ν ξάγουμε κάποιο συμπέρασμα π λη ατν τν νάλυση. ς πίλογο πιλέγουμε ν προχωρήσουμε λίγο παραπέρα. Σημαντικ ρόλο δηλα στ διήγημα το Παπαδιαμάντη παίζει πολς λαός, μόρφωτος, μάζα· ατ πο στηρίζει κα χρησιμοποιεται π τ κάστοτε κοινωνικ σύστημα προκειμένου ν εναι στέρεο κα ν συνεχίζει ν πάρχει. ξάλλου Παπαδιαμάντης κλείνει τ διήγημά του ς ξς: Οδεμίαν πληροφορίαν δυνήθη ν συλλέξω περ το Σκιάχτη κα περ τινν λλων προσώπων το δράματος.


μάζα λοιπν εναι ατ πο χρησιμοποιεται π τς κοινωνίες. ντ λλων δικν μας ναλύσεων θ παραθέσουμε τιν ποσπάσματα γι τν μάζα π τ ργο το Le Bon: ψυχολογία τν μαζν ( τς μάζας) [Psychologie der Massen].

Συγκεκριμένα: στν μάζα κανότητα πρς κατανόηση μβλύνεται καθς ο νθρωποι πελευθερώνουν πλήρως τς πρωταρχικς νστικτώδεις ρμές τους... τάση της γι νταρσία κα ο καταστροφικές της κρήξεις εναι πάντα πολ φήμερες... εναι κρως συντηρητική... μάζα σύντομα κουράζεται π τς ναταραχς κα νστικτωδς στρέφεται στν ποταγή. χουμε: ξαφάνιση τς συνειδητς προσωπικότητας κα κυριαρχίας τς συνείδητης, προσανατολισμς τν ασθημάτων κα τν σκέψεων στν δια κατεύθυνση μέσ τς ποβολς τς μετάδοσης... Τ τομο δν εναι πι αυτός του, χει γίνει να βουλο ατόματο. στορία μς διδάσκει τι π τν στιγμ πο ο θικς ξίες στς ποες χει στηριχθε νας πολιτισμς χάσουν τν κυριαρχία τους, πέρχεται τελική της διάλυση ξαιτίας κείνων τν κτηνωδν μαζν. Ο μάζες χουν δύναμη μόνο γι καταστροφή... νας πολιτισμς συνεπάγεται σταθερος κανόνες, πειθαρχία, πέρασμα π τ νστικτδες στ λλογο, πρόνοια γι τ μέλλον, ψηλ βαθμ κουλτούρας, συνθκες δηλαδ πο ο μάζες δν μπορον π μόνες τους ν πραγματοποιήσουν. ταν τ οκοδόμημα νς πολιτισμο εναι σαπισμένο, ο μάζες εναι πάντα ατς πο πιφέρουν τν κατάρρευσή του... Εναι πράγματι λήθεια τι μι μάζα μπορε ν παρασυρθε μέχρι τν παροξυσμό, μέχρι τν κρηξη, εναι λήθεια τι εναι κανς τόσο γι τν χειρότερη δειλία σο κα γι τ ψηλότερα κατορθώματα. μως, ατ πο εναι χαρακτηριστικ εναι τι νεργον μόνο ταν βρίσκονται π καθοδήγηση, ταν πάρχουν πρωταγωνιστς ο ποοι διευθύνουν τς ντιδράσεις του, ο μηχανικοί της ψυχς... Ο μάζες γίνονται πειθήνια ργανα στ χέρια σφετεριστν, δικτατόρων... Κανένας θικς δισταγμς δν καθορίζει τς κινήσεις κα γι ατ σκον πιρρο στν λότητα τν τόμων, τν ποια χαρακτηρίζουμε ψυχικ βιασμό. Εναι φυσικ τι π καιρο ες καιρν πρέπει ν καταφεύγουν σ ταραχώδεις διαδηλώσεις, τς ποες κμεταλλεύονται κα πελευθερώνουν τς δυνάμεις του πο εναι μφυτες στς μάζες.


Πηγή:papadiamantis org

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου